بيان نموده ، و در اين فصل وحى و سخن گفتن خدا با بندگانش را به سه قسمت تقسيم مىكند : يا به وسيله وحى ، يا از پس پرده و حجاب ، و يا به وسيله ارسال رسول كه به اذن خود هر چه بخواهد به آن رسول وحى مىكند . آن گاه مىفرمايد : پيامهاى خود را به اين طريق بر رسول خدا ( ص ) وحى مىكند ، و آنچه از ناحيه خداى تعالى به آن جناب وحى شده قبل از وحى در نفس آن جناب سابقه نداشته ، يعنى آن جناب به هيچ يك از معارفى كه به وى وحى شده قبلا آگاهى نداشت و اين وحى است كه نورى است الهى ، و خداى تعالى هر يك از بندگان خود را بخواهد به اين هدايت اختصاص مىدهد ، و او را مورد وحى خود قرار مىدهد ، و به دنبالش هر يك از بندگان را بخواهد به وسيله پيامبرش و به اذن خود هدايت مىفرمايد . * ( « وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَه اللَّه إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِه ما يَشاءُ . . . » ) * در سابق در جلد دوم اين كتاب پيرامون معناى سخن گفتن خدا بحث كرديم ، و در آنجا گفتيم كه اطلاق لفظ كلام خدا بر قرآن كريم كه فعل خاصى از خدا است ، اطلاق حقيقى يا مجازى است ، و اين اطلاق به هر جور كه باشد در قرآن كريم آمده ، از آن جمله فرموده : « يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي » « 1 » و نيز فرموده : « وَكَلَّمَ اللَّه مُوسى تَكْلِيماً » « 2 » و وحيى هم كه انبياء ( ع ) از خداى تعالى مىگيرند ، از مصاديق كلام است . و بنا بر اين ، ديگر جهت ندارد كه استثناء « الا وحيا » را استثنايى منقطع بگيريم ، چون وحى و دو قسم بعد از آن يعنى تكلم از وراء حجاب و ارسال رسول ، هر سه از مصاديق تكلم خداست - البته مصداق اعم از حقيقى و مجازى - پس هر سه نوع تكلمى كه در اين آيه ذكر شده ، يعنى وحى و تكلم از وراء حجاب و ارسال رسول ، نوعى از تكلم با بشر است . و بنا بر اين كلمه « وحيا » با در نظر داشتن اينكه به گفته راغب به معناى اشاره سريع است ، مفعول مطلق نوعى است . و همچنين آن دو قسم ديگر در معناى مصدر نوعى است و معناى آيه اين است كه : هيچ بشرى در اين مقام قرار نمىگيرد كه خدا با او تكلم كند به نوعى از انواع تكلم مگر به يكى از اين سه نوع ، اول اينكه به نوعى به او وحى كند ، دوم اينكه از وراء

--> ( 1 ) اى موسى من تو را به رسالات خود و به كلام خود برگزيدم . سوره اعراف ، آيه 144 . ( 2 ) و خدا با موسى تكلمى مخصوص كرد . سوره نساء ، آيه 164 .